Lale Devri Nedir ? Devrin Islahatları nelerdir ?

tarafından
635
Lale Devri Nedir ? Devrin Islahatları nelerdir ?

Lale devri denince akla gelenler, genellikle laleler oluyor. Ancak Lale Devri, Osmanlı için yeni bir dönüm noktasıdır. Lale Devri ile birlikte Osmanlı Devleti yavaş yavaş batının üstünlüğünün farkına varıp, yenilikler yoluna gidip batıdan askeri ve idari yenilikleri alma yoluna gitmiştir. Lale Devri 1718-1730 yılları arasındaki dönemi kapsar. Peki Lale Devri Padişahı Kimdir ? Lale Devri Padişahı Sultan 3. Ahmed’ dir.

Lale Devri Öncesi Osmanlı’nın Durumu

Osmanlı Devleti yükselme dönemi önceki Avrupa, Asya ve Afrika’da önemli topraklara sahipti. Osmanlı İmparatorluğunun bu üstünlüğünün sebebini II. Mehmed’in yakaladığı ivme ile ilişkilendirebiliriz. Ancak Fatih Sultan Mehmet’ den sonra yerine gelen padişahlar onun gibi yenilikçi olmadılar.

16. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı Devleti, özellikle askeri, siyasi, ve ekonomik olarak güç kaybetmeye başlamıştır.

17. yüzyılda ise Osmanlı’nın güç kaybedişinin belirtileri gözlenmiş pek çok islahat yapılsa da, Köprülüler dönemi haricinde bir yaprak kıbırdama belirtisi olmamıştır. Osmanlı Ordusu, Batı Orduları karşısında eski tip teknikler ve eski savaş aletleri ve teşizatları kullanıyordu. Osmanlı Askerlerinin geri durumundan ötürü Avrupa ile yapılan savaşların kaybedilmesi zaten kaçınılmazdı. Özellikle 1699’da imzalanan Karlofça Barış  Antlaşması ile pek çok toprak kaybedilmiştir. Kaybedilen bu topraklar Macaristan, Podolya, Ukrayna ve Mora idi.

Osmanlı Ordusunun zayıf durumunu ise en iyi 18.yüzyılda Osmanlı Devletinin, Avusturya ve Rusya ile girdiği savaş sonunda anlıyoruz. Osmanlı Askeri bu savaşta Avrupalı Piyadeler karşısında zayıf kalmış hatta ezilmiştir. Osmanlı Devleti ise güç olarak zayıf duruma geldiğini anlayınca Padişah 3.Ahmet tarafından savaş politikasının terkedilmesine ve Avrupa’nın yakından takip edilmesi şeklinde politikasını güncellemiştir. Batının yeniliklerine sadece askeri değil, kültürel alanda da yönelme gereği görülmüştür.

Lale Devri Nedir ?

Lale Devri, 1703’te tahta çıkan 3.Ahmet’in 1718 Pasarofça Antlaşması ile 14 yıl 11 ay 2 günlük birinci saltanat yıllarında sona ermiştir. İkinci Saltanat devri ise ‘ Lale Devri ‘ olarak anılmıştır. Lale Devrinin en ünlü şahsiyeti Damat İbrahim Paşa’dır. İkinci Saltanat Devresi Damat İbrahim Paşa tarafından meydana getirilmiştir.Osmanlı tarihinde batılılaşma yolunda atılan ilk adım Lale Devri ‘ dir. Lale Devri 1718-1730 yılları arasında devam etmiş, adını dönemin yaşam biçimini en çok simgeleyen lale çiçeğinden alır.

Lale menşei İran’dır. Türklerde süsleme olarak Lale uzun yıllardır kullanılmaktadır. Avrupa’ya Lale bizden yayılsada, bu dönemde Lale’yi Hollanda’dan getirtiyoruz. 3. Ahmet dönemi değişik ticaretlere sahne olur. Bu ticaretlerden bir baş soğanın 500 altına satılmasıdır.

Lale devri İstanbul’a felaket getirmiş, Cibali kapısı dışında çıkan yangın büyük zarar vermiştir. 14 mayıs 1719’da yaklaşık üç dakika süren büyük depremde surlar zarar görmüş, Yalova yerle bir olmuştur.

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Kimdir ?

Damat İbrahim Paşa’nın eski ismi Muşkara’dır. Devlette çeşitli görevlerde bulunmuştur. 3. Ahmet’in kızı Fatma ile evlenince ‘damat diye çağırılmıştır. Lale Devrinde yaptığı eğlenceler ile tepki çekmiştir. Eğlenceye çok düşkündür.

Sultanı etkileyen Damat İbrahim Paşa, fikirleriyle Sultan’ı etkisine almıştır. Dönemin Padişahı 3. Ahmet gibi servete düşkün ve şatafatı çok seven biriydi. Gerekli mali kaynakları denetimle elde edip, lüks harcamalara kaynak yarattı.

Lale Devir İmar Faaliyetleri

Depremlerde yıkılan binaların onarımı için büyük çaba gösterildi. Damat İbrahim Paşa, İstanbul’un en güzel yerlerinden olan Kağıthane’ye hükümdar için Sa’dabad adlı köşkü inşa ettirdi. Bunun yanında pek çok hayır kurumu ve köşk özellikle su ihtiyaci için bend inşa edildi.

Lale Devrinde Yapılan Askeri Alandaki Faaliyetler

Osmanlı, Batı karşısında sadece kültürel olarak değil askeri olarak da geri kalmıştı. Bu durumu düzeltmek için Osmanlının harp usulünü batınınki gibi değiştirmesi gerekiyordu. İbrahim Paşa memleketin durumunu perişan olarak bulmuştu. Yeniçerilerde nizam kalmamış, askerlerde başlarında iyi bir komutan bulunmadığı için başına buyruk hareket etmeye başlamıştır. İbrahim Paşa işte bu yüzden yeniçeri ocağını ıslah etmeyi düşündü. İbrahim Paşa, İbrahim Müteferrika’ nın yayınlamış olduğu ‘ Fenn-i Muharebe ve Ta’lim-i Asker adlı risalesini dikkate alarak, 300 kişiden oluşan bostancı neferine gizlice talim yaptırdı. Ayrıca yaptığı en önemli icraat ise yıllarca Osmanlı Ordusuna hizmet edecek Comte De Bonneval yani Humbaracı Ahmet Paşa’yı, Humbaracı Ocağı’nı ıslah için bu devirde davet etmesiydi.

Denizcilik daireleri yeniden örgütlendi. Üç Ambarlı Kalyon gemilerin yapımı yeniden ele alındı Yangınlara karşı Fransız Dönmesi Davud’un teklifi ile tulumbacılar birliği meydana getirildi. Tüm bu icraatlere rağmen bu dönemde yapılan askeri ıslahatlar sınırlıdır diyebiliriz.

 

Lale Devrinde İlim, Fikir ve Sanat Alanlarındaki Faaliyetler

Bu dönemde şairler desteklendi. Özellikle iyi bir eğitim gören Sadrazam İbrahim Paşa, bilimsel sohbeti ve şiiri sevdiği için , Seyit Vehbi, Nedim, Nahifi, Ahmet Neyit, Tarihçi Raşit gibi kişileri etrafına topladı ve sürekli himaye edip destekledi. Pek çok eserin Türkçe’ye çevrilip Milli Kütüphanede bulunmasına katkı sağladı. Maddi şartları himaye edilen şairler, Türk Şiirine katkı sağladılar.

Lale Devri’ nde, Kütahya Çiniciliğini canlandırmak için İstanbul’da bir çini fabrika kuruldu. İstanbul’da bir çuha bir de kumaş fabrikası da kuruldu.

3.Ahmet, biri sarayının içinde diğeri Yenicami’de olmak üzere 2 Kütüphane kurdurmuştur. 3.Ahmet’in Saray Kütüphanesinde 998 adet eser vardır. Fakat müslüman kaynaklarda sarayda 4 binden fazla kitap olduğu söylenir.

Lale Devrinin şüphesiz en önemli olayı matbaanın kurulmasıdır.

İlk Türk Matbaası ve Basılan İlk Kitap

Aslında matbaa ve baskı sanatı Osmanlı tarafından biliniyordu. Ancak Osmanlıda yenilikten kaçan gelenekçi tayfa yüzünden köklü değişimler yaşanamıyordu. 1455’te ortaya çıkan metal baskı tekniğinden sonra Yahudiler, 1494’te İstanbul’da matbaa kurmuş, Yahudileri ise  Ermeni ve  Rumlar takip etmiştir. Yirmi Sekiz Çelebi’nin Paris Sefareti Osmanlı’da ki matbaa ihtiyacının gerekliliğinin anlanmasına ön ayak oldu. Sekiz Çelebi Mehmet oğlu Mehmet Sait’i matbaa kurması konusunda teşvik etti. O da Macar asıllı olan İbrahim Müteferrika’dan teknik yardımlar istedi.

Matba’nın geç kurulma Sebepleri;

  1. Kuran ve İslami eserlerin basılmasının günah olduğu düşüncesi.
  2. Hattatların işlerini kaybetme korkusu.
  3. Asıl sebep ise Osmanlı vatandaşlarının matbaayı gereksinim olarak görmemeleridir.

İlk Türk Matbaası 1727’de kurulmuş ve ilk olarak 1729’da Vankulu isimli lügat kitabı basılmıştır. Basılan diğer eserler ise şöyledir; Katip Çelebi’ni,  Tuhfet-ül Kibar fi esfat-il bihar adlı eseri ,İbrahim Müteferrika’ın tercümesi olan Tarih-i Seyyah adlı eserleri başlıca basılan eserlerdir. Bunun haricinde pek çok eser matbaada basılmıştır.

Patrona Halil İsyanı ve Lale  Devri’nin Sonu

Lale Devri’nin ilk zamanlarında Damat İbrahim Paşa ve Sultan 3. Ahmet daha çok yıkılan binaların tamiri ve ibadethanelerin ihya edilmesi gibi faaliyetlere yoğunluk veriyordu. Ancak git gide zevk ve sefa alemleri için yerler inşa edilmeye başlandı. Bu dönemde özellikle Damat İbrahim Paşa’nın zevk ve eğlenceye düşkün olması halkın perişan olmasını ve tüm gözlerin saraya çevrilmesine sebebiyet vermiştir. Lüks masrafların ödenmesi için koyular vergiler halkı canından bezdirmişti. Halk İstanbul’a göç etmeye başlayınca, İstanbul’da işsizlik problemi baş göstermiştir. Bu durumda hükümete yönelik tepkiyi arttırmıştır.

Lale Devri’nin sonunu İran ile yapılan savaş getirdi. İran ile yapılacak harpten padişah son anda vazgeçti. Tebriz Kalesi’nin terk edileceği haberi isyanın başlamasına sebep oldu. İsyani idare edenlerin başında Patrona Halil bulunuyordu.  Asi liderlerinden biri Arnavut olduğu için bu isyana “Arnavut İsyani” da denildi. Patrona Halil, hükümet aleytarlarıın desteğini alarak Sadrazam ve bazı devlet adamlarının kendilerine teslim edilmesini istedi. Sultan 3. Ahmet kendini kurtarabilmek için Damat İbrahim Paşa’yı görevden aldı. Damat İbrahim Paşa 29 Eylül 1730 ‘da idam edilerek öldürüldü.

Böylece Lale Devri yenilikleri baltalanmış oldu.

Saltanatın kaldırılması hakkındaki yazımı okumak için tıklayınız.

Saltanat ne zaman kaldirildi1 - Lale Devri Nedir ? Devrin Islahatları nelerdir ?

Tavsiye Edilen Yazı

Saltanatın kaldırılması ne zaman, neden ve nasıl oldu